Rozwód a wspólne mieszkanie – jak sąd ustala sposób korzystania z nieruchomości?

Rozwód a wspólne mieszkanie – sprawdź, jak sąd ustala sposób korzystania z mieszkania po rozwodzie. Zobacz wyjątki, praktykę i orzecznictwo.

Rozwód to nie tylko sprawy związane z winą, alimentami czy władzą rodzicielską. Bardzo często pojawia się też pytanie: co dalej ze wspólnym mieszkaniem po rozwodzie? Czy sąd decyduje, kto w nim zostaje, a kto musi się wyprowadzić?

Zgodnie z art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeśli małżonkowie nadal zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku rozwodowym musi określić sposób korzystania z nieruchomości wspólnej po rozwodzie.

Ustalenie sposobu korzystania z mieszkania a podział majątku – to nie to samo!

Wiele osób myli te dwie kwestie, a to zupełnie odrębne sprawy:

• Ustalenie sposobu korzystania z mieszkania dotyczy jedynie tego, jak rozwiedzeni małżonkowie będą korzystać ze wspólnej nieruchomości – kto zajmuje które pokoje, jakie części mieszkania przeznaczone są do wspólnego użytku.
• Podział majątku wspólnego to osobne postępowanie, w którym sąd decyduje, komu przypadnie własność mieszkania, kto kogo spłaci itp.

👉 Więcej o tym przeczytasz w artykule: Podział majątku – krok po kroku

Czy sąd zawsze musi ustalić sposób korzystania z mieszkania po rozwodzie?

Co do zasady – tak.
Sąd rozwodowy ma obowiązek orzeczenia o sposobie korzystania ze wspólnej nieruchomości, jeżeli strony po rozwodzie nadal mieszkają pod jednym dachem.

Wyjątki – kiedy sąd może odstąpić?

1. Gdy oboje małżonkowie zgodnie sprzeciwią się wydaniu takiego orzeczenia (np. wcześniej sami ustalili zasady korzystania).
2. Gdy mieszkanie jest tak małe (np. jednopokojowe), że faktyczne wydzielenie części nie jest możliwe.

Jak sąd ustala korzystanie z mieszkania w praktyce?

Najczęściej sąd decyduje, że:

• jeden z małżonków korzysta z konkretnego pokoju,
• kuchnia, łazienka i przedpokój są częścią wspólną,
• w wyjątkowych sytuacjach sąd może też zdecydować o przyznaniu mieszkania jednemu z małżonków i nakazaniu opuszczenia go przez drugiego (np. gdy doszło do przemocy domowej). Jest to rzadko sytuacja i z reguły te sprawy toczą się w odrębnym postępowaniu przed sądem rejonowym na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej.

Wspólne mieszkanie po rozwodzie – czy zawsze jest „wspólne”?

Określenie „wspólne mieszkanie” w wyroku rozwodowym nie oznacza, że nieruchomość musi być formalnie współwłasnością obojga małżonków.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z 13 stycznia 1978 r. (III CZP 30/77), rozstrzygnięcie sądu o sposobie korzystania z mieszkania obejmuje każde mieszkanie faktycznie zajmowane przez małżonków – niezależnie od tego, kto ma do niego tytuł prawny.

Co to oznacza w praktyce?

Sąd może orzec o sposobie korzystania z:

• mieszkania stanowiącego własność obojga małżonków,
• lokalu należącego wyłącznie do jednego z nich,
• mieszkania zajmowanego na podstawie najmu, przydziału administracyjnego,
• a nawet lokalu zajmowanego bez żadnego tytułu prawnego (np. u rodziny).

Czy można ustalić sposób korzystania z mieszkania już w trakcie sprawy rozwodowej?

To jedno z najczęstszych pytań: „Czy jeszcze przed wyrokiem rozwodowym sąd może ustalić, kto zajmuje które pomieszczenia?”

Niestety – od 2005 r. nie ma takiej możliwości.
Do 2005 r. istniał art. 443 KPC, który pozwalał na tymczasowe uregulowanie zasad korzystania ze wspólnego mieszkania w trakcie procesu o rozwód. Przepis został jednak uchylony i obecnie brakuje podstaw prawnych, aby w ramach zabezpieczenia żądać od sądu rozstrzygnięcia tej kwestii.

Dlaczego tak jest?

• Zgodnie z art. 730¹ KPC zabezpieczenie jest możliwe tylko wtedy, gdy brak zabezpieczenia utrudni wykonanie orzeczenia lub osiągnięcie celu postępowania.
• Celem sprawy rozwodowej jest rozwiązanie małżeństwa – a nie ustalenie zasad korzystania ze wspólnego mieszkania.
• Dlatego sądy uznają, że do czasu rozwodu takie sprawy rozstrzyga sąd rodzinny na podstawie art. 281 KRO.

Takie stanowisko potwierdził m.in. Sąd Apelacyjny w Krakowie w postanowieniu z 25 czerwca 2015 r. (I ACz 1126/15).

Dlaczego ustawodawca nie wprowadził zabezpieczenia w tym zakresie?

Przy nowelizacjach KPC ustawodawca wyraźnie wskazał, które sprawy można rozstrzygać tymczasowo w toku procesu rozwodowego (np. alimenty, potrzeby rodziny, kontakty z dziećmi, władza rodzicielska).

Brak analogicznej regulacji dla mieszkania nie jest więc przypadkiem – ustawodawca świadomie zostawił te kwestie do uregulowania:

• albo w wyroku rozwodowym (art. 58 § 2 KRO),
• albo w odrębnym postępowaniu przed sądem rodzinnym (art. 281 KRO).

Podsumowanie

• „Wspólne mieszkanie” w wyroku rozwodowym to każdy lokal faktycznie zajmowany przez małżonków, nawet jeśli prawo własności należy tylko do jednego z nich.
• Nie można w trakcie sprawy rozwodowej uzyskać zabezpieczenia co do sposobu korzystania z mieszkania – sąd rozstrzyga o tym dopiero w wyroku rozwodowym.
• Do czasu rozwodu podobne sprawy mogą być rozpatrywane przez sąd rodzinny w osobnym postępowaniu.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy po rozwodzie muszę mieszkać z byłym mężem/żoną?
Tak, jeśli sąd nie nakaże opuszczenia mieszkania jednemu z małżonków, oboje mogą nadal zamieszkiwać pod jednym dachem.

Kto decyduje, kto zostaje w mieszkaniu po rozwodzie?
Decyduje o tym sąd w wyroku rozwodowym, biorąc pod uwagę sytuację życiową i interes dzieci.

Czy sąd może nakazać eksmisję w wyroku rozwodowym?

Tak, ale tylko w szczególnych i wyjątkowych sytuacjach – przede wszystkim wtedy, gdy w rodzinie dochodzi do przemocy. Choć przepisy przewidują taką możliwość, w praktyce sądy sięgają po ten środek bardzo rzadko.

Zdecydowanie częściej stosowaną drogą jest odrębne postępowanie o nakazanie opuszczenia lokalu przez sprawcę przemocy domowej, prowadzone w oparciu o przepisy ustawy o przeciwdziałaniu przemocy domowej. Takie rozwiązanie jest szybsze i skuteczniejsze niż oczekiwanie na zakończenie sprawy rozwodowej.

Czy można podzielić mieszkanie od razu przy rozwodzie?

Co do zasady podział majątku wspólnego odbywa się w osobnym postępowaniu, już po rozwodzie.

Sąd rozwodowy może jednak – na wniosek stron – dokonać podziału majątku w tym samym wyroku, o ile małżonkowie są zgodni co do sposobu podziału i nie spowoduje to nadmiernego przedłużenia sprawy rozwodowej.

W praktyce oznacza to, że tylko w sytuacjach, gdy strony mają wspólne stanowisko i przedstawią gotowe porozumienie, sąd rozważy połączenie tych dwóch kwestii w jednym postępowaniu.

W przeciwnym razie sprawa o podział majątku będzie rozpoznawana oddzielnie.

          Aleksandra Przecherska-Baranowska
          adwokat

Zdjęcie: Andrew Neel

***

Czy mieszkanie kupione za środki z majątku osobistego wchodzi do majątku wspólnego?

Często pojawia się pytanie, czy nieruchomość nabyta w trakcie trwania małżeństwa przez jednego z małżonków, ale sfinansowana ze środków pochodzących z jego majątku osobistego, stanowi składnik majątku wspólnego.

Aby odpowiedzieć na to zagadnienie, należy odwołać się do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego [Czytaj dalej…]