Zaprzeczenie ojcostwa, uznanie ojcostwa biologicznego ojca i nowy akt urodzenia – praktyczny przewodnik
Dziecko urodziło się już po rozwodzie, biologicznym ojcem jest nowy partner matki, a mimo to w akcie urodzenia jako ojciec pojawia się były mąż. Taka sytuacja najczęściej nie jest pomyłką urzędu stanu cywilnego. Wynika z ustawowego domniemania ojcostwa przewidzianego w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.
W praktyce trzeba wtedy rozdzielić trzy kwestie: zaprzeczenie ojcostwa byłego męża, prawne ustalenie ojcostwa biologicznego ojca oraz sposób, w jaki zmiana zostanie odzwierciedlona w akcie urodzenia dziecka. Ostatni element jest szczególnie ważny, ponieważ samo zaprzeczenie ojcostwa nie zawsze oznacza, że wcześniejszy wpis przestanie być widoczny w dokumentacji stanu cywilnego.
Dlaczego były mąż może być wpisany jako ojciec dziecka urodzonego po rozwodzie?
Jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia, co do zasady działa domniemanie, że pochodzi ono od męża matki. Dlatego sam prawomocny rozwód nie zawsze wystarcza, aby były mąż nie został potraktowany przez prawo jako ojciec dziecka.
Nie przesądza o tym faktyczna sytuacja rodzinna. Nawet jeżeli małżonkowie od dawna nie mieszkali razem, matka pozostaje w nowym związku, biologiczny ojciec od początku uczestniczy w życiu dziecka, a wszyscy zainteresowani są zgodni co do biologicznego pochodzenia dziecka, ustawowe domniemanie trzeba formalnie obalić.
Ile dokładnie trwa domniemanie ojcostwa po rozwodzie?
Kluczowy jest okres 300 dni. Jeżeli dziecko urodzi się przed upływem 300 dni od ustania małżeństwa, co do zasady działa ustawowe domniemanie, że ojcem dziecka jest mąż albo były mąż matki.
Przy rozwodzie nie liczy się data wniesienia pozwu, data rozprawy ani nawet data ogłoszenia wyroku. Punktem odniesienia jest chwila ustania małżeństwa, czyli w praktyce moment, w którym wyrok rozwodowy stał się prawomocny. Od tej daty należy liczyć 300 dni.
Jeżeli więc wyrok rozwodowy uprawomocnił się przykładowo 1 stycznia, a dziecko urodziło się przed upływem 300 dni liczonych od tej daty, może nadal działać domniemanie pochodzenia dziecka od byłego męża matki. Dopiero urodzenie dziecka po upływie tego okresu co do zasady wyłącza to domniemanie.
W praktyce oznacza to, że nawet dziecko poczęte już po faktycznym rozstaniu małżonków albo już w nowym związku matki może zostać prawnie przypisane byłemu mężowi, jeżeli urodzi się w ustawowym okresie 300 dni.
Wyjątek dotyczy w szczególności sytuacji, w której matka po ustaniu pierwszego małżeństwa zawarła kolejne małżeństwo. Wówczas należy każdorazowo sprawdzić reguły z art. 62 k.r.o. dotyczące zbiegu domniemań; nie można więc mechanicznie przyjmować, że w każdym przypadku dziecka urodzonego w ciągu 300 dni po rozwodzie ojcem będzie pierwszy mąż.
Czy można uniknąć wpisania byłego męża jako ojca?
Co do zasady nie da się tego uniknąć samym oświadczeniem matki, biologicznego ojca ani byłego męża. Urząd stanu cywilnego nie ma kompetencji do samodzielnego pominięcia ustawowego domniemania tylko dlatego, że wszyscy zainteresowani zgodnie twierdzą, że biologicznym ojcem jest inny mężczyzna.
Nie wystarczy przedstawienie prywatnego badania DNA, wspólne oświadczenie rodziców, zaświadczenie lekarskie dotyczące momentu poczęcia ani nawet pełna zgoda byłego męża. Dopóki domniemanie ojcostwa obowiązuje, stan prawny dziecka musi zostać uporządkowany w trybie przewidzianym przez ustawę.
Dlatego w typowej sytuacji nie można najpierw 'wpisać właściwego ojca’ w USC i pominąć byłego męża. Najpierw trzeba doprowadzić do zaprzeczenia ojcostwa wynikającego z domniemania, a dopiero później możliwe jest skuteczne uznanie ojcostwa biologicznego ojca albo jego sądowe ustalenie.
To właśnie ten automatyzm jest dla wielu rodziców najbardziej zaskakujący: urząd nie rozstrzyga biologicznego pochodzenia dziecka, lecz stosuje wynikające z ustawy domniemanie. Jeżeli ma ono zostać obalone, konieczna jest droga sądowa.
Przeczytaj także: Rozwód a podział majątku: co z mieszkaniem kupionym przed ślubem?
Czy biologiczny ojciec może od razu uznać dziecko w USC?
Nie, jeżeli dziecko ma już prawnego ojca na podstawie domniemania pochodzenia od męża matki. Dopóki domniemanie to obowiązuje, nie można skutecznie ustalić ojcostwa innego mężczyzny.
W pierwszej kolejności konieczne jest więc zaprzeczenie ojcostwa męża albo byłego męża matki. Dopiero po prawomocnym zakończeniu tej sprawy możliwe staje się prawne ustalenie ojcostwa biologicznego ojca – przez uznanie ojcostwa albo, gdy zachodzi taka potrzeba, przez orzeczenie sądu.
Jak wygląda sprawa o zaprzeczenie ojcostwa?
Sprawa o zaprzeczenie ojcostwa toczy się przed sądem. Jej zasadniczym przedmiotem jest ustalenie, że mąż lub były mąż matki nie jest biologicznym ojcem dziecka.
Nie każda taka sprawa musi jednak oznaczać długotrwały konflikt i rozbudowane postępowanie dowodowe. Jeżeli między zainteresowanymi nie ma sporu, okoliczności są spójne, a stanowiska stron jednoznaczne, zakres koniecznych dowodów może być znacznie węższy niż w klasycznym sporze o pochodzenie dziecka.
Badanie DNA nie jest automatycznie obowiązkowym elementem każdej sprawy. To sąd ocenia, jakie dowody są potrzebne do wydania rozstrzygnięcia w konkretnym stanie faktycznym.
Czy biologiczny ojciec musi być przesłuchiwany w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa?
Nie ma ogólnej zasady, zgodnie z którą biologiczny ojciec dziecka musi zostać przesłuchany w każdej sprawie o zaprzeczenie ojcostwa. Jeżeli nie ma sporu co do biologicznego pochodzenia dziecka, a pozostały materiał pozwala sądowi rozstrzygnąć, że mąż lub były mąż matki nie jest ojcem, przesłuchanie biologicznego ojca nie musi być konieczne.
Nie można jednak zagwarantować z góry, że sąd nigdy go nie wezwie. Zakres postępowania dowodowego należy do sądu, od złożonych przez strony wniosków i zależy od okoliczności sprawy. Istotne jest natomiast to, że przedmiotem procesu o zaprzeczenie ojcostwa jest przede wszystkim odpowiedź na pytanie, czy dotychczasowy prawny ojciec jest ojcem biologicznym, a nie zawsze równoczesne ustalenie, który konkretnie inny mężczyzna jest ojcem dziecka.
Co po zaprzeczeniu ojcostwa? Uznanie czy sądowe ustalenie ojcostwa?
Po prawomocnym zaprzeczeniu ojcostwa były mąż przestaje być prawnym ojcem dziecka. Sąd Najwyższy wskazał wprost, że w następstwie takiego wyroku ojciec dziecka staje się prawnie nieznany, a następnie dopuszczalne jest ustalenie ojcostwa innego mężczyzny przez uznanie ojcostwa albo przez orzeczenie sądu (uchwała SN z 7 grudnia 2021 r., III CZP 67/20).
Jeżeli biologiczny ojciec chce uznać dziecko, a matka potwierdza jego ojcostwo, co do zasady nie ma potrzeby prowadzenia kolejnego spornego procesu tylko po to, aby ustalić ojcostwo. Sądowe ustalenie ojcostwa jest potrzebne przede wszystkim wtedy, gdy nie dochodzi do skutecznego dobrowolnego uznania albo istnieje spór wymagający rozstrzygnięcia przez sąd.
Czy uznanie ojcostwa może nastąpić przed sądem?
Tak. Oświadczenia wymagane do uznania ojcostwa mogą być w przewidzianych prawem sytuacjach składane przed sądem. Trzeba jednak odróżnić uznanie ojcostwa od sądowego ustalenia ojcostwa. Uznanie opiera się na odpowiednich oświadczeniach rodziców, natomiast sądowe ustalenie ojcostwa jest rozstrzygnięciem sądu wydawanym w postępowaniu o ustalenie ojcostwa.
Co stanie się z aktem urodzenia po zaprzeczeniu ojcostwa?
To jeden z najważniejszych praktycznych elementów całej sprawy. Jeżeli sąd nie postanowi o sporządzeniu nowego aktu urodzenia, do dotychczasowego aktu dołącza się wzmiankę dodatkową wynikającą z orzeczenia o zaprzeczeniu ojcostwa. Oznacza to, że historia zmiany pozostaje w dotychczasowym akcie.
Ma to znaczenie przy odpisie zupełnym aktu urodzenia, który co do zasady odzwierciedla treść aktu wraz z dokonanymi w nim wzmiankami. Dlatego samo uzyskanie wyroku zaprzeczającego ojcostwu nie powinno kończyć analizy sytuacji dziecka.
Jak sprawić, aby były mąż nie był ujawniany w aktualnym akcie urodzenia?
Prawo o aktach stanu cywilnego przewiduje szczególną możliwość sporządzenia nowego aktu urodzenia. Zgodnie z art. 67 ust. 1 tej ustawy, po obaleniu domniemania ojcostwa męża matki sporządza się nowy akt urodzenia, jeżeli sąd opiekuńczy tak postanowi.
To rozwiązanie ma bardzo istotny skutek. Dotychczasowy akt urodzenia, zawierający wcześniejszy wpis dotyczący ojcostwa, nie podlega wówczas ujawnieniu. Nie jest to więc techniczne „wymazanie” danych przez USC na zwykły wniosek, lecz sporządzenie nowego aktu na podstawie postanowienia sądu.
Ustawa zachowuje jednak dostęp do dotychczasowego aktu w szczególnych przypadkach – między innymi na żądanie sądu, a także dla samego dziecka po osiągnięciu pełnoletności na zasadach określonych w art. 67 Prawa o aktach stanu cywilnego.
Przeczytaj także: Zmiana nazwiska po rozwodzie
Czy o nowy akt urodzenia trzeba wystąpić już w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa?
Nie. To bardzo ważna praktyczna informacja. Sąd Najwyższy w uchwale z 7 grudnia 2021 r., III CZP 67/20, przesądził, że sąd opiekuńczy może postanowić o sporządzeniu nowego aktu urodzenia również już po prawomocnym zakończeniu sprawy o zaprzeczenie ojcostwa.
Oznacza to, że jeżeli przy prowadzeniu wcześniejszej sprawy kwestia nowego aktu została pominięta, nie musi być za późno. Możliwe jest wszczęcie odrębnego postępowania o sporządzenie nowego aktu urodzenia.
Sąd Najwyższy wskazał jednocześnie, że zainteresowanym w takim postępowaniu jest także mężczyzna, którego ojcostwo zostało wcześniej zaprzeczone. Powinien więc uczestniczyć w postępowaniu dotyczącym sporządzenia nowego aktu.
Czy nowy akt można sporządzić przed uznaniem ojcostwa biologicznego ojca?
Tak. Art. 67 Prawa o aktach stanu cywilnego wprost reguluje sytuację, w której w chwili sporządzenia nowego aktu urodzenia nie nastąpiło jeszcze uznanie ojcostwa ani sądowe ustalenie ojcostwa. Ustawa określa wówczas sposób wpisania danych ojca do czasu późniejszego ustalenia ojcostwa.
Z praktycznego punktu widzenia warto jednak zaplanować kolejność czynności tak, aby stan prawny dziecka został uporządkowany możliwie sprawnie i bez zbędnych kolejnych zmian w rejestrze stanu cywilnego.
Dziecko urodzone przed upływem 300 dni od rozwodu – co zrobić krok po kroku?
- Sprawdzić datę prawomocności wyroku rozwodowego i datę urodzenia dziecka.
- Ustalić, czy w chwili urodzenia działało domniemanie ojcostwa byłego męża.
- Sprawdzić, kto może wnieść powództwo o zaprzeczenie ojcostwa i czy został zachowany właściwy termin.
- Ocenić, czy pomiędzy matką, byłym mężem i biologicznym ojcem istnieje rzeczywisty spór.
- Przeprowadzić postępowanie o zaprzeczenie ojcostwa i dobrać dowody odpowiednie do konkretnej sprawy.
- Po prawomocnym zaprzeczeniu ojcostwa ustalić ojcostwo biologicznego ojca – przez uznanie albo, jeżeli jest to konieczne, przez sąd.
- Rozważyć wniosek do sądu opiekuńczego o sporządzenie nowego aktu urodzenia na podstawie art. 67 Prawa o aktach stanu cywilnego.
Czy były mąż będzie widoczny w odpisie zupełnym aktu urodzenia?
Odpowiedź zależy od tego, w jaki sposób po zaprzeczeniu ojcostwa uporządkowano akt stanu cywilnego.
Jeżeli pozostał dotychczasowy akt urodzenia i dołączono do niego jedynie wzmiankę dodatkową, historia zmiany może być widoczna w odpisie zupełnym tego aktu.
Jeżeli natomiast na podstawie postanowienia sądu opiekuńczego sporządzono nowy akt urodzenia, dotychczasowy akt nie podlega zwykłemu ujawnieniu. Jest to zasadnicza różnica i jeden z powodów, dla których warto kwestię nowego aktu urodzenia uwzględnić przy planowaniu całej sprawy.
Zaprzeczenie ojcostwa po rozwodzie – dlaczego warto zaplanować całą procedurę od początku?
W sprawach dotyczących dziecka urodzonego krótko po rozwodzie samo uzyskanie wyroku zaprzeczającego ojcostwu nie zawsze rozwiązuje wszystkie problemy. Trzeba uwzględnić również sposób ustalenia ojcostwa biologicznego ojca oraz konsekwencje dla aktu urodzenia.
Jeżeli między zainteresowanymi nie ma sporu, postępowanie może być znacznie prostsze niż typowy proces o ojcostwo. Nie oznacza to jednak, że można pominąć formalną kolejność czynności. Dopóki istnieje prawne ojcostwo byłego męża, inny mężczyzna nie może skutecznie zająć jego miejsca w świetle prawa.
Dobrze przygotowana procedura pozwala więc nie tylko obalić niezgodne z rzeczywistością domniemanie ojcostwa, ale również prawidłowo ustalić ojcostwo biologicznego ojca i zdecydować, czy zasadne jest sporządzenie nowego aktu urodzenia, dzięki któremu dotychczasowy akt nie będzie podlegał zwykłemu ujawnieniu.
Najczęściej zadawane pytania
Nie wiesz od czego zacząć? Przeczytaj odpowiedzi do najczęściej zadawanych pytań.
Czy były mąż jest ojcem dziecka, jeżeli dziecko urodziło się po rozwodzie?
Może nim być w świetle prawa, jeżeli dziecko urodziło się w okresie, w którym nadal działa ustawowe domniemanie ojcostwa. W takiej sytuacji konieczne może być jego sądowe zaprzeczenie.
Czy po zaprzeczeniu ojcostwa trzeba robić badanie DNA?
Nie w każdej sprawie. O tym, jakie dowody są potrzebne, decyduje sąd na podstawie okoliczności konkretnego przypadku.
Czy biologiczny ojciec musi zeznawać w sądzie?
Nie jest to obligatoryjny element każdej sprawy o zaprzeczenie ojcostwa. Jeżeli nie ma sporu i pozostałe dowody są wystarczające, jego przesłuchanie może nie być potrzebne.
Czy po zaprzeczeniu ojcostwa biologiczny ojciec może uznać dziecko?
Tak. Po prawomocnym usunięciu dotychczasowego prawnego ojcostwa możliwe jest ustalenie ojcostwa innego mężczyzny przez uznanie albo przez orzeczenie sądu.
Czy można sprawić, żeby poprzedni ojciec nie był widoczny w odpisie zupełnym?
Możliwe jest sporządzenie nowego aktu urodzenia na podstawie postanowienia sądu opiekuńczego. W takim przypadku dotychczasowy akt nie podlega zwykłemu ujawnieniu. Nie jest to jednak zwykłe „ukrycie wpisu” dokonywane samodzielnie przez USC.
Aleksandra Przecherska-Baranowska
adwokat
Zdjęcia: Brooke Cagle,
***
Podstawa prawna i orzecznictwo:
- Kodeks rodzinny i opiekuńczy – w szczególności przepisy dotyczące domniemania pochodzenia dziecka od męża matki, zaprzeczenia ojcostwa oraz uznania i sądowego ustalenia ojcostwa.
- Ustawa z 28 listopada 2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego, w szczególności art. 66–67.
- Uchwała Sądu Najwyższego z 7 grudnia 2021 r., III CZP 67/20 – dopuszczalność wydania postanowienia o sporządzeniu nowego aktu urodzenia także po prawomocnym zaprzeczeniu ojcostwa.
***
Rozwód z Koreańczykiem w Polsce – jak rozwieść się z obywatelem Korei Południowej?
Rozwód z Koreańczykiem może wydawać się znacznie bardziej skomplikowany niż rozwód pomiędzy dwojgiem obywateli Polski. Pojawiają się pytania: czy można rozwieść się z obywatelem Korei Południowej w Polsce, który sąd jest właściwy, jakie prawo będzie stosowane, jak doręczyć pozew małżonkowi mieszkającemu w Korei Południowej i czy koreański wyrok rozwodowy jest ważny w Polsce?
Dobra wiadomość jest taka, że sam fakt posiadania przez jednego z małżonków obywatelstwa Korei Południowej nie oznacza, że rozwód musi zostać przeprowadzony w Korei [Czytaj dalej…]
{ 0 komentarze… dodaj teraz swój }