Rozstanie rodziców często prowadzi do kilku sporów jednocześnie. Jedno z rodziców chce uregulować kontakty z dzieckiem, drugie domaga się alimentów, pojawia się również kwestia władzy rodzicielskiej. Naturalne może wydawać się złożenie osobnych wniosków do sądu rodzinnego, a następnie – niezależnie od nich – pozwu o rozwód.
Polskie przepisy nie pozwalają jednak na równoległe prowadzenie wszystkich tych postępowań.
Jeżeli pomiędzy rodzicami zostanie wszczęta sprawa o rozwód, to właśnie sąd rozwodowy przejmuje na czas jej trwania rozstrzyganie najważniejszych kwestii dotyczących wspólnych małoletnich dzieci.
W praktyce oznacza to, że nie możemy jednocześnie prowadzić przed sądem rejonowym sprawy dotyczącej np. ograniczenia władzy rodzicielskiej czy kontaktów z dzieckiem, a przed sądem okręgowym sprawy o rozwód obejmującej te same kwestie.
Dlaczego o dzieciach podczas rozwodu decyduje sąd rozwodowy?
Zgodnie z art. 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd, orzekając rozwód rodziców wspólnego małoletniego dziecka, rozstrzyga również o:
- władzy rodzicielskiej,
- kontaktach rodziców z dzieckiem,
- kosztach utrzymania i wychowania dziecka, czyli w praktyce o alimentach.
Jeżeli rodzice nie osiągną porozumienia, sąd rozwodowy rozstrzyga również o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów po rozwodzie.
Ustawodawca przyjął zatem zasadę koncentracji tych kwestii w jednym postępowaniu. Ma to zapobiegać sytuacji, w której dwa różne sądy jednocześnie wydawałyby sprzeczne ze sobą decyzje dotyczące tego samego dziecka.
Kontakty z dzieckiem a sprawa rozwodowa
Najbardziej jednoznaczna sytuacja dotyczy kontaktów.
Art. 445¹ § 1 k.p.c. stanowi, że jeżeli sprawa o rozwód lub separację jest już w toku, nie można wszcząć odrębnego postępowania o ustalenie kontaktów ze wspólnymi małoletnimi dziećmi małżonków.
Nie oznacza to oczywiście, że podczas trwającego często wiele miesięcy procesu rozwodowego kontakty pozostają nieuregulowane.
Rodzic może złożyć w sprawie rozwodowej wniosek o zabezpieczenie kontaktów. Sąd okręgowy może wówczas określić sposób spotkań z dzieckiem na czas trwania procesu.
Przykładowo sąd może ustalić:
- konkretne dni i godziny kontaktów,
- kontakty w weekendy,
- sposób spędzania świąt i wakacji,
- możliwość zabierania dziecka poza miejsce jego pobytu,
- kontakty telefoniczne lub za pomocą komunikatorów.
Kontakty z dzieckiem są przy tym prawem i obowiązkiem niezależnym od władzy rodzicielskiej. Wynika to wprost z art. 113 k.r.o.
Co jeżeli sprawa o kontakty została założona wcześniej?
Często kolejność jest odwrotna.
Najpierw jeden z rodziców składa do sądu rejonowego wniosek o uregulowanie kontaktów, a dopiero kilka miesięcy później jeden z małżonków składa pozew o rozwód.
W takim przypadku wcześniejsza sprawa o kontakty nie jest dalej normalnie prowadzona.
Zgodnie z art. 445¹ § 2 k.p.c. postępowanie dotyczące kontaktów, wszczęte przed złożeniem pozwu rozwodowego, ulega z urzędu zawieszeniu.
Od tego momentu o kontaktach na czas trwania rozwodu orzeka sąd rozwodowy w postępowaniu zabezpieczającym.
Po zakończeniu rozwodu wcześniejsza sprawa przed sądem rejonowym najczęściej nie będzie już potrzebna. Jeżeli bowiem prawomocny wyrok rozwodowy rozstrzygnie o kontaktach, zawieszone postępowanie podlega umorzeniu.
Przeczytaj także: Zawieszenie władzy rodzicielskiej w pigułce
Tak samo jest z władzą rodzicielską
Analogiczna zasada dotyczy spraw o władzę rodzicielską.
W trakcie procesu rozwodowego nie można wszcząć przed sądem rejonowym odrębnej sprawy o:
- ograniczenie władzy rodzicielskiej,
- pozbawienie władzy rodzicielskiej,
- zawieszenie władzy rodzicielskiej,
- zmianę wcześniejszego rozstrzygnięcia dotyczącego wykonywania władzy rodzicielskiej.
Takie kwestie powinny być rozpoznawane w ramach postępowania rozwodowego.
Jeżeli konieczna jest pilna decyzja jeszcze przed wydaniem wyroku rozwodowego, odpowiednim rozwiązaniem jest wniosek o zabezpieczenie składany do sądu prowadzącego rozwód.
Jeżeli natomiast sprawa dotycząca władzy rodzicielskiej została wszczęta wcześniej przed sądem rejonowym, z chwilą wszczęcia procesu rozwodowego podlega ona z urzędu zawieszeniu. Wynika to bezpośrednio z art. 445¹ § 2 k.p.c.
A co z alimentami?
W przypadku alimentów mechanizm jest podobny, ale przepisy są skonstruowane nieco inaczej.
Zgodnie z art. 445 § 1 k.p.c., w czasie trwania procesu o rozwód nie może zostać wszczęta odrębna sprawa o alimenty pomiędzy małżonkami ani pomiędzy nimi a ich wspólnymi małoletnimi dziećmi w zakresie świadczeń należnych za okres od dnia wniesienia pozwu o rozwód.
Jeżeli taki pozew albo wniosek o zabezpieczenie zostanie złożony do innego sądu, powinien zostać przekazany sądowi prowadzącemu sprawę rozwodową i rozpoznany według przepisów dotyczących zabezpieczenia.
W praktyce oznacza to, że jeżeli trwa rozwód i jeden z rodziców potrzebuje środków na utrzymanie dziecka, nie powinien rozpoczynać nowej, równoległej sprawy o bieżące alimenty przed sądem rejonowym.
Powinien złożyć wniosek o zabezpieczenie alimentów w sprawie rozwodowej.
Sąd rozwodowy może wówczas na czas trwania procesu zobowiązać drugiego rodzica do płacenia określonej kwoty miesięcznie.
Co ze sprawą alimentacyjną rozpoczętą przed rozwodem?
Tutaj również przepisy przewidują szczególny mechanizm.
Jeżeli sprawa o alimenty została wszczęta wcześniej, a następnie jeden z małżonków wniesie pozew o rozwód, wcześniejsze postępowanie alimentacyjne ulega z urzędu zawieszeniu w zakresie świadczeń za okres od dnia wniesienia pozwu rozwodowego.
Nie można więc dopuścić do sytuacji, w której dwa sądy równolegle określają alimenty za ten sam okres.
Po prawomocnym zakończeniu rozwodu postępowanie alimentacyjne może zostać podjęte w zakresie, którego wyrok rozwodowy nie objął. W części, w której sąd rozwodowy już rozstrzygnął o tych samych roszczeniach, wcześniejsze postępowanie ulega umorzeniu.
To rozróżnienie ma znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy w pozwie alimentacyjnym dochodzone są także świadczenia za okres sprzed wniesienia pozwu o rozwód.
Przeczytaj: Minimalne alimenty na dziecko w 2026 roku
Przykład: najpierw sprawa rodzinna, później rozwód
Wyobraźmy sobie następującą sytuację.
Matka składa do sądu rejonowego wniosek o ograniczenie ojcu władzy rodzicielskiej oraz o uregulowanie kontaktów z dzieckiem. Postępowanie rozpoczyna się.
Dwa miesiące później ojciec składa do sądu okręgowego pozew o rozwód.
Od tego momentu wcześniejsze postępowanie dotyczące władzy rodzicielskiej i kontaktów powinno zostać zawieszone z urzędu.
Jeżeli którekolwiek z rodziców uważa, że jeszcze przed zakończeniem rozwodu trzeba pilnie uregulować sytuację dziecka, powinno złożyć odpowiedni wniosek o zabezpieczenie w sprawie rozwodowej.
To sąd okręgowy prowadzący rozwód staje się w tym okresie sądem, który kompleksowo rozstrzyga kwestie dotyczące dzieci.
Czy dotyczy to również miejsca pobytu dziecka?
Tutaj sytuacja jest bardziej skomplikowana.
Samo ustalenie miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców nie jest tożsame z rozstrzygnięciem o władzy rodzicielskiej. W uchwale z 23 maja 2012 r., III CZP 21/12, Sąd Najwyższy wyraźnie rozdzielił te kwestie. Uznał, że nie jest dopuszczalne połączenie do łącznego rozpoznania sprawy o ustalenie miejsca pobytu dziecka ze sprawą o ograniczenie władzy rodzicielskiej.
W uzasadnieniu wskazał przy tym, że samo ustalenie miejsca pobytu dziecka przy jednym z rodziców nie pozbawia drugiego rodzica władzy rodzicielskiej ani jej nie ogranicza, a rozstrzygnięcie o miejscu pobytu jest rozstrzygnięciem o istotnej sprawie dziecka.
Z uchwały tej wynika więc, że sprawy o miejsce pobytu dziecka nie można automatycznie utożsamiać ze sprawą o władzę rodzicielską i objąć jej zakazem z art. 445¹ k.p.c. tylko dlatego, że pomiędzy rodzicami trwa proces rozwodowy.
Trzeba jednak bardzo wyraźnie zaznaczyć, że w praktyce podejście sądów do równoległego prowadzenia spraw rodzinnych w czasie rozwodu jest rygorystyczne. Sądy dążą do tego, aby nie dopuścić do równoległego wydawania rozstrzygnięć dotyczących tej samej sytuacji dziecka, które mogłyby się wzajemnie wykluczać.
Jeżeli więc kwestia miejsca pobytu dziecka została podniesiona także w sprawie rozwodowej albo jest ściśle powiązana z żądaniem ograniczenia władzy rodzicielskiej czy uregulowania kontaktów, należy liczyć się z tym, że sąd rejonowy nie będzie prowadził tej części sprawy całkowicie niezależnie od postępowania rozwodowego. W zależności od konstrukcji żądań i stanu obu postępowań może pojawić się potrzeba zawieszenia postępowania lub pozostawienia tej kwestii do rozstrzygnięcia sądowi rozwodowemu. Dlatego w praktyce procesowej, mimo wskazanego rozróżnienia przyjętego przez Sąd Najwyższy, bezpieczniej jest zakładać daleko idącą koncentrację spraw dotyczących dziecka w postępowaniu rozwodowym.
Po co ustawodawca wprowadził takie rozwiązanie?
Przyczyna jest stosunkowo prosta.
Nie powinno dochodzić do sytuacji, w której przykładowo:
- sąd rejonowy ustala kontakty ojca z dzieckiem w każdy drugi weekend,
- sąd okręgowy w rozwodzie w tym samym czasie ustala zupełnie inny model opieki,
- jeden sąd ustala alimenty w wysokości 2.000 zł,
- a drugi sąd za ten sam okres określa je na 3.000 zł.
Sprawa rozwodowa ma zatem charakter szczególny.
Jeżeli małżonkowie mają wspólne małoletnie dzieci, sąd rozwodowy nie rozstrzyga wyłącznie o tym, czy małżeństwo ma zostać rozwiązane. Musi również uporządkować sytuację dzieci po rozwodzie.
Co zrobić, jeżeli sprawa rozwodowa już trwa?
Jeżeli rozwód jest już w toku, a konieczne jest szybkie uregulowanie sytuacji dzieci, najczęściej nie należy rozpoczynać kolejnej sprawy przed sądem rejonowym.
Właściwym rozwiązaniem jest złożenie w sprawie rozwodowej odpowiedniego wniosku o zabezpieczenie, dotyczącego w zależności od sytuacji:
- alimentów,
- kontaktów z dzieckiem,
- sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej,
- innych pilnych kwestii dotyczących sytuacji dziecka, jeżeli mogą zostać rozstrzygnięte w ramach postępowania rozwodowego.
Zabezpieczenie obowiązuje jeszcze przed wydaniem prawomocnego wyroku i pozwala uporządkować sytuację rodziny na czas procesu.
Podsumowanie
Wszczęcie sprawy o rozwód istotnie zmienia sytuację procesową rodziców wspólnych małoletnich dzieci.
Nie można równolegle prowadzić dwóch niezależnych postępowań dotyczących tych samych kwestii związanych z władzą rodzicielską, kontaktami czy bieżącymi alimentami za okres objęty procesem rozwodowym.
Jeżeli sprawa o kontakty lub władzę rodzicielską została wszczęta wcześniej, co do zasady zostanie zawieszona po wniesieniu pozwu o rozwód.
W przypadku alimentów zawieszenie obejmuje świadczenia za okres od dnia wniesienia pozwu rozwodowego.
Sprawy o miejsce pobytu dziecka wymagają odrębnej oceny, jednak w praktyce należy liczyć się z rygorystycznym podejściem sądów do równoległego prowadzenia postępowań dotyczących tej samej sytuacji dziecka.
Jeżeli natomiast potrzeba rozstrzygnięcia pojawi się już podczas rozwodu, właściwym instrumentem jest najczęściej wniosek o zabezpieczenie składany w sprawie rozwodowej.
Dlatego przed rozpoczęciem kolejnego postępowania rodzinnego warto najpierw ustalić, czy między rodzicami nie toczy się już sprawa o rozwód oraz jaki dokładnie zakres spraw dotyczących dzieci został w niej zgłoszony.
Pozwala to uniknąć składania wniosku do niewłaściwego sądu, zawieszania kolejnych postępowań i niepotrzebnego wydłużania sporu.
Zapraszam do kontaktu,
Aleksandra Przecherska-Baranowska
adwokat
Zdjęcia: Ian Taylor, Vera Arsic, Emil Kalibradov z Unsplash
***
Podstawa prawna:
- 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego
- 113 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego
- 445 i art. 445¹ Kodeksu postępowania cywilnego
- uchwała Sądu Najwyższego z 23 maja 2012 r., III CZP 21/12 – w zakresie rozróżnienia miejsca pobytu dziecka od rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej.
***
Rozwód krok po kroku 2026 – od czego zacząć, ile trwa i jak wygląda rozprawa?
Decyzja o rozwodzie zapadła. Co teraz? Od czego zacząć rozwód, jakie dokumenty przygotować, gdzie złożyć pozew, ile kosztuje rozwód i co właściwie będzie działo się w sądzie? To jedne z najczęstszych pytań, które słyszę od osób przychodzących na pierwszą konsultację rozwodową.
Wbrew pozorom pierwszym krokiem nie zawsze powinno być natychmiastowe napisanie pozwu. Zanim sprawa trafi do sądu, warto ustalić, czego chcemy w postępowaniu rozwodowym i które kwestie są pomiędzy małżonkami rzeczywiście sporne [Czytaj dalej…]
{ 0 komentarze… dodaj teraz swój }